Projekt Archeologiczny Sand Canyon - Castle Rock

Najnowsze badania i ich wyniki

W maju i czerwcu 2011 roku przeprowadzona została pierwsza faza Projektu Archeologicznego Sand Canyon-Castle Rock (Sand Canyon-Castle Rock Archaeological Project). Projekt realizowany jest w południowo-zachodniej części Kolorado (tzw. region Mesa Verde), w kanionach Sand Canyon i Rock Creek. W kanionach tych znajduje się około czterdziestu małych osad i jedno centrum osadnicze-Castle Rock Pueblo, które datowane są na XIII wiek n.e., i które tworzyły najprawdopodobniej zespół osadniczy. Badania projektu skupiają się na analizie osadniczej i prześledzeniu zmian społeczno-kulturowych jakie zaszły wówczas w kulturze Pueblo na tym terenie. Jednym z głównych celów projektu jest także dokumentacja przetrwałej architektury oraz, we współpracy z ośrodkami amerykańskimi, działania zabezpieczające stanowiska przed niekontrolowanym ruchem turystycznym oraz wandalizmem. Badania projektu przewidziane są na lata 2011-2013.
Wiek XIII n.e. to rozkwit rolniczych społeczności Pueblo w regionie Mesa Verde, na pograniczu dzisiejszych stanów Utah i Kolorado, powstanie ogromnych osiedli z architekturą kamienno-drewnianą do trzech, czterech pięter wysokości i o liczbie mieszkańców dochodzącej niekiedy do 700-800 osób. Nastąpiła wtedy także zmiana wzorca osadniczego i odchodzenie od modelu lokowania osad na płaskim, otwartym terenie charakterystycznego dla wcześniejszych okresów. Od początku XIII w. datuje się przenoszenie osiedli w nowe miejsca, głównie na krawędzie kanionów, gdzie jednocześnie znajdowały się źródła wody oraz do nisz i nawisów skalnych na stokach stromych kanionów, gdzie powstawały słynne osady klifowe. Oprócz lokalizacji osad w trudno dostępnych miejscach, pojawia się także architektura obronna, są to przede wszystkim wysokie kamienne mury otaczające całe osiedla, często z umieszczonymi w nich otworami obserwacyjnymi (tzw. loopholes), wieże, czy podziemne tunele, które łączyły ze sobą dwa lub trzy budynki. Architektura obronna oraz inne ślady wskazują na intensyfikację konfliktów i walk. Jednocześnie był to okres zmian środowiska naturalnego i klimatu (m.in. pojawienie się tzw. Wielkiej Suszy od II poł. XIII w.). Wszystko to prawdopodobnie w ogromnej mierze przyczyniło się do reorganizacji w kulturze Pueblo oraz zmian demograficznych i społecznych, a w konsekwencji doprowadziło do opuszczenia tego terenu przez ludność Pueblo najpóźniej na początku lat 80. XIII w.
Sezon 2011 Projektu Archeologicznego Sand Canyon-Castle Rock poświęcony był przede wszystkim pracom dokumentacyjnym zarówno całego skupiska osadniczego wokół Castle Rock Pueblo jak też szczegółowej analizie wybranych stanowisk. Przede wszystkim sporządzona została mapa GIS rozmieszczenia poszczególnych stanowisk położonych w odległości do 5 kilometrów od Castle Rock Pueblo i datownaych na XIII w. Dokładna lokalizacja poszczególnych osad ma kluczowe znaczenie dla analizy modelu osadniczego na tym terenie oraz dla precyzyjnego zbadania możliwości komunikacji wzrokowej i przekazywania sygnałów pomiędzy poszczególnymi osadami i wolnostojącymi kamiennymi wieżami. Na podstawie dotychczasowej analizy wydaje się, że możliwość wzajemnego informowania się na odległość, jak też ostrzegania przed wrogami (najprawdopodobniej za pomocą ognia lub dymu) miała ogromne znaczenie dla funkcjonowania tego skupiska osadniczego, a szczególnie nabierało to istotnego znaczenia w okresie nasilenia konfliktów i walk.
Wyróżniono conajmniej sześć grup stanowisk, w których widać, że osady lokowano w miejscach trudno dostępnych (tym samym łatwych do obrony), ale jednocześnie w ten sposób, żeby widać z nich było inne osady lub przynajmniej wolnostojące wieże, które z kolei były skomunikowane wzrokowo z kolejnymi osiedlami. W obrębie każdej grupy trzy do pięciu stanowisk miało ze sobą bezpośredni kontakt wzrokowy ze stanowiska lub ze stojącej w pobliżu wieży. Także przynajmniej częściowo poszczególne małe grupy stanowisk miały ze sobą możliwość kontaktu wzrokowego. Na podstawie tych analiz oraz wcześniejszych prac terenowych dr Radosława Palonki na tym terenie można z dużą dozą prawdopodobieństwa powiedzieć, że zespół osadniczy wokół Castle Rock Pueblo stanowił szereg ściśle współpracujących ze sobą osiedli, zarówno jeśli chodzi o sposoby wykorzystania terenu, jak też wzajemne informowanie oraz ostrzeganie przed niebezpieczeństwem.
Oprócz sporządzenia ogólnego planu terenu z rozlokowaniem stanowisk, jednocześnie szczegółowej dokumentacji oraz badaniom za pomocą technik nieinwazyjnych poddano osiem wybranych stanowisk położonych po wschodniej i zachodniej części "Piaskowego Kanionu" (Sand Canyon), m.in. stanowiska: 5MT135 (Sunny Alcove), 5MT181 (Mad Dog Tower), 5MT186 (Corncob Pueblo), czy 5MT262 (Saddlehorn Pueblo). Prace na tych stanowiskach polegały przede wszystkim na sporządzeniu dokładnych planów stanowisk (większość z nich posiadała tylko schematyczne plany sporządzone podczas badań powierzchniowych prowadzonych przez Amerykanów latach 60. i 70. XX wieku) oraz dokumentacji fotograficznej i rysunkowej przetrwałej i widocznej na powierzchni ziemi architektury, zachowanej niekiedy do drugiego piętra. Dokumentacja fotograficzna oprócz celów dokumentacyjnych prowadzona była także pod kątem fotogrametrii w celu rekonstrukcji trójwymiarowej badanych stanowisk (proces ten prowadzony jest we współpracy z Bureau of Land Management w Kolorado). Fotogrametria jest jedną z metod używanych przez projekt do komputerowego modelowania 3D wybranych stanowisk.
Integralną częścią nieinwazyjnych badań realizowanych podczas badań projektu w 2011 r. były badania metodami geofizycznymi, głównie metodą elektrooporową. Przeprowadzone one zostały na kilku dokumentowanych przez projekt stanowiskach, przede wszystkim na stokach obok nisz skalnych (poszczególne budynki na stanowiskach położone były w niszach skalnych, ale częściowo także na stokach poniżej tych nawisów) oraz w bezpośredniej biskości dwóch wolnostojących wież (Mad Dog Tower oraz stanowiska 5MT2797). Wieże te, co m.in. widać dzięki badaniom elektrooporowym, stanowiły część większych stanowisk, dziś już zniszczonych i niewidocznych na powierzchni ziemi. Zarówno na stokach kanionów, jak też w pobliżu wież znaleziono ślady struktur znajdujących sie pod powiechnią ziemi, m.in. zarysy pomieszczeń miekszalnych i ceremonialno-użytkowych kiv, te ostatnie budowane z reguły na planie okręgu. W przynajmniej jednym lub dwóch wypadkach wieże są połączone z kivą podziemnym tunelem o długości około 2,5 do 3 metrów. W dwóch przypadkach stwierdzono także za pomocą metody elektrooporowej ślady prawdopodobnie pól uprawnych ograniczonych z trzech stron murkami kamiennymi, natomiast z czwartej przylegające bezpośrednio do ściany klifu. Domniemane obszary pod uprawy położone są bardzo blisko stanowisk w niszach skalnych, jednak pola znajdują się na płaskim terenie, prawdpopodobnie sztucznie w tym celu zniwelowanym.
W następnych sezonach planowana jest kontynuacja dokumentacji oraz badań metodami nieinwazyjnymi (m.in. włączenie metody magnetoelektrycznej do korelacji i weryfikacji ustaleń metody elektrooporowej) kolejnych stanowisk w zespole osadniczym Castle Rock Pueblo. Wyniki badań metodami geogfizycznymi będą stanowiły podstawę do planowanych badań wykopaliskowych. Niezbędnym będzie także przeprowadzenie szczegółowej analizy chronologicznej (głównie na podstawie dendrochronologii), w tym celu planuje się pobranie i analizę próbek drewna z konstrukcji budynków na stanowiskach, które nie posiadaja jeszcze precyzyjnej chronologii. W ramach projektu planowana jest także współpraca z przedstawicielami współczesnych Indian Pueblo, potomków ludności zamieszkującej kaniony Sand Canyon i Rock Creek w XIII wieku, m.in. pod kątem analizy tradycji ustnej odnoszącej się do konfliktów i walk oraz migracji w starożytnej kulturze Pueblo.
Projekt jest pierwszym samodzielnym polskim projektem badawczym w tej części Ameryki Północnej. Kierownikiem projektu jest dr Radosław Palonka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w wyprawie Sezonu 2011 uczestniczyli także studenci i absolwenci Instytutu Archeologii UJ. Projekt realizowany jest we współpracy z Bureau of Land Management oraz Crow Canyon Archaeological Center w Kolorado. Pierwsza faza projektu była możliwa dzięki patronatowi oraz wsparciu finansowemu Wydziału Historycznego i Instytutu Archeologii UJ, Fundacji "Bratniak", Konsulatowi Generalnemu Stanów Zjednoczonych w Krakowie oraz sponsorom komercyjnym: Krajowej Spółce Cukrowej S.A. oraz firmie Air Liquide.

Nasze wcześniejsze prace w Colorado

W maju 2009 roku przeprowadzono wstępne archeologiczne badania powierzchniowe ponad czterdziestu stanowisk kultury Pueblo w regionie Mesa Verde, Kolorado, na Południowym Zachodzie USA. Kierownikiem badań był dr Radosław Palonka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, a badania zrealizowano przy współpracy badaczy amerykańskich z ośrodka archeologicznego Crow Canyon Archaeological Center w Cortez, Kolorado, na podstawie zezwolenia Bureau of Land Management, United States Department of the Interior. Kontynuację tych wstępnych badań stanowi Projekt Archeologiczny Sand Canyon-Castle Rock, który realizowany będzie przez Instytut Archeologii UJ w latach 2011-2013, we współpracy z Crow Canyon Archaeological Center i Washington State University, Waszyngton.
Projekt dotyczy szczegółowej analizy osadniczej mikroregionu wokół Castle Rock Pueblo oraz rekonstrukcji stosunków społeczno-politycznych w XIII wieku n.e. na tym obszarze. Projekt zakłada także współpracę z lokalnymi społecznościami indiańskimi, głównie współczesnymi Indianami Pueblo, potomkami starożytnej ludności, zamieszkującej badane osady. Współpraca dotyczy przede wszystkim analizy indiańskiej tradycji ustnej oraz zaangażowanie młodzieży indiańkiej z rezerwatów. Teren badań położony jest około 1600/1800-2000 metrów n.p.m., dominują w nim z rzadka porośnięte roślinnością płaskowyże (tzw. mesas) poprzecinane głębokimi kanionami (na terenach wyżej położonych występują lasy sosnowe i świerkowe). Klimat regionu jest bardzo gorący i suchy, jednak występuje tu większa ilość opadów niż na innych terenach Południowego Zachodu, m.in. dlatego panowały tam względnie dobre warunki dla rolnictwa (starożytni Indianie Pueblo uprawiali głównie kukurydzę, dynię i fasolę, hodowali też indyki).
Stanowiska objęte badaniami znajdują się w kilku kanionach w południowo-zachodniej części Kolorado, m.in. w Sand Canyon i East Fork Canyon i datowane są na XIII wiek n.e.; największą osadą było wtedy Castle Rock Pueblo. Prawdopodobnie tworzyły one wtedy zespół osad ściśle współpracujących ze sobą w zakresie wykorzystania terenu, ale przede wszystkim, jak się wydaje, wspólnej ochrony terytorium przed wrogami. Wiek XIII n.e., to zmiana w ponadtysiącletnim systemie osadniczym Indian Pueblo w regionie Mesa Verde, a także w pewnym momencie gwałtowne pogorszenie się warunków środowiskowych (m.in. długotrwała susza) i eskalacja konfliktów i walk. Materialnym śladem tych konfliktów są obronnie położone osady, jak też dowody w postaci spalonych i zburzonych budynków, szkieletów ludzkich, konflikty są wówczas również przedstawiane w sztuce naskalnej (malowidła i ryty naskalne).
Kiedyś sądzono, że powodem konfliktów były najazdy z północy koczowniczych Apaczów i Nawahów, którzy mieli napadać na osady rolniczych Pueblo i zmusić ich w końcu do porzucenia swoich domostw. Dzisiaj jednak wiadomo, że te plemiona przybyły z terytorium dzisiejszej Kanady na Południowy Zachód najwcześniej dopiero w XV w., a prawdopodobnymi agresorami byli przodkowie dzisiejszych Indian Ute lub walki toczyły się pomiędzy różnymi grupami Indian Pueblo o dostęp do kurczących się terenów uprawnych i źródeł wody. W efekcie tych zmian najpóźniej w latach 80. XIII w. region Mesa Verde całkowicie pustoszeje, a Indianie Pueblo przenoszą swoje siedziby na południe, na teren dzisiejszych stanów Arizona i Nowy Meksyk, gdzie ich potomkowie żyją do dziś, stanowiąc prężne grupy, w dużej części kultywujące tradycje swoich przodków.
Mikroregion osadniczy wokół Castle Rock Pueblo, jeden z kilkudziesięciu takich skupisk, funkcjonujących w całym regionie Mesa Verde, dobrze wpisuje się w obraz ogólnej sytuacji w regionie Mesa Verde w XIII wieku, szczególnie jest to widoczne jeśli chodzi o obecność architektury obronnej i położenie osad. Większość stanowisk przenosi się wówczas z płaskowyży do krawędzi kanionów i oraz do ogromnych nawisów i nisz skalnych położonych na stromych stoków kanionów. Duża część z nich jest trudno dostępna, ale jednocześnie łatwa do obrony, do części osad można się dostać tylko po drabinach lub wykutych w skale stopniach. Następuje wzrost liczby kamiennych murów otaczających całe osiedla, okrągłych i kwadratowych kamiennych wież, a także podziemnych tuneli łączących niektóre budynki w danej osadzie. W murach i wieżach widać duże ilości małych otworów (o wymiarach około 10x15 centymetrów), służących najprawdopodobniej do obserwacji dróg prowadzących do osiedli i terenu poza osadą (być może część otworów pełniła także funkcje strzelnicze).v Podstawowe zadania projektu mają na celu analizę obronnego charakteru tych osad, przede wszystkim jeśli chodzi o lokowanie stanowisk, jak też badania elementów architektury obronnej, jak wieże, mury, czy podziemne tunele. Ważnym zadaniem będzie ustalenie wzajemnej chronologii tych osad oraz analiza ich położenia, jeśli chodzi o możliwość komunikacji wzrokowej pomiędzy osadami, a tym samym współpracę w zakresie wzajemnego ostrzegania przed wrogiem i współpracy w ochronie wspólnego terytorium. To wszystko ma pomóc w rekonstrukcji stosunków społeczno-politycznych panujących w społeczeństwie kultury Pueblo pod koniec XIII wieku n.e., szczególnie w momencie ostatniej fazy osadnictwa tej kultury w Kolorado i Utah.